Trong ngôn ngữ khoa học, Singularity (Điểm kỳ dị) là thuật ngữ dùng để chỉ trạng thái hoặc thời điểm mà tại đó mọi quy luật toán học, vật lý hay xã hội thông thường đều bị sụp đổ, nhường chỗ cho những điều không thể định nghĩa hoặc không thể dự đoán trước.
Khái niệm này ban đầu được dùng trong toán học và vật lý vũ trụ. Ở trung tâm của một hố đen, hoặc tại thời điểm Big Bang khai sinh ra vũ trụ, lực hấp dẫn và mật độ vật chất tiến đến mức vô hạn, khiến không-thời gian bị uốn cong đến mức cực đại và mọi phương trình vật lý lý thuyết của con người không còn có ý nghĩa. Tuy nhiên, trong kỷ nguyên số, singularity đã bước ra khỏi không gian vũ trụ để trở thành một trong những khái niệm triết học và công nghệ hấp dẫn nhưng cũng đáng sợ nhất của nhân loại. Đó là khái niệm điểm kỳ dị công nghệ.
Nếu như điểm kỳ dị trong vật lý là sự sụp đổ của không-thời gian do lực hấp dẫn, thì điểm kỳ dị trong công nghệ là sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo tăng trưởng theo cấp số nhân. Bản chất của hiện tượng này dựa trên giả thuyết về sự bùng nổ trí tuệ. Hình dung dễ nhất thời điểm trí tuệ nhân tạo tổng hợp (AGI) có khả năng tư duy ngang hàng với những bộ óc vĩ đại nhất của con người – theo mình là cũng không còn xa lắm. Nhiệm vụ đầu tiên của AGI này là tự thiết kế và nâng cấp phiên bản AI mới thông minh hơn chính nó. Phiên bản mới lại tiếp tục quy trình tự tối ưu hóa. Chu kỳ này lặp lại với tốc độ khủng khiếp của máy móc, diễn ra theo cấp số nhân trong vài ngày hoặc thậm chí vài giờ. Kết quả là Siêu trí tuệ nhân tạo ra đời với sức mạnh nhận thức vượt xa toàn bộ nhân loại cộng lại.
Tại thời điểm đó, xã hội loài người sẽ bước qua một chân trời sự kiện (event horizon). Mọi mô hình kinh tế, chính trị, triết học và sinh học hiện tại sẽ hoàn toàn không còn ý nghĩa. Con người sẽ không thể hiểu nổi những gì một siêu trí tuệ nhân tạo đang nghĩ hoặc làm – cũng giống như một chú kiến không thể hiểu được lý thuyết cơ học lượng tử của con người.
Các nhà khoa học và tương lai học hàng đầu thế giới đã đưa ra những mốc thời gian và góc nhìn rất khác nhau về sự kiện này. Ray Kurzweil (Giám đốc Kỹ thuật Google) là người lạc quan nhất khi dự đoán điểm kỳ dị sẽ xảy ra vào năm 2045. Theo ông, công nghệ không tiến bộ tuyến tính mà tiến theo cấp số nhân. Với tốc độ phát triển chóng mặt của chip máy tính và AI hiện nay, mốc 2045 hoàn toàn khả thi. Sam Altman (CEO của OpenAI) nhìn nhận điểm kỳ dị dưới một góc độ nhẹ nhàng hơn và gọi đó là điểm kỳ dị mềm (soft singularity). Thay vì một vụ nổ chấn động trong một ngày, đólà một quá trình tịnh tiến liên tục khi con người dần chuyển giao các tác vụ trí tuệ phức tạp cho AI mỗi ngày mà không hề nhận ra sự thay đổi đột ngột. Nhà vật lý Stephen Hawking và tỷ phú Elon Musk đưa ra những cảnh báo thận trọng hơn, cho rằng thời điểm sẽ vào khoảng cuối thế kỷ 21 và nhấn mạnh rằng nếu không có cơ chế kiểm soát , điểm kỳ dị có thể là sự kiện cuối cùng trong lịch sử văn minh nhân loại, dẫn đến sự tuyệt chủng của loài người.
Khi đối mặt với sự trỗi dậy của siêu trí tuệ nhân tạo có khả năng biến con người thành một loài lỗi thời (hay có khi là hết thời), một số nhà khoa học đã đề xuất một giải pháp mang tính đột phá. Ý tưởng là nếu không thể đánh bại máy móc thì hãy hợp nhất với chúng. Ý tưởng người-máy hợp nhất không còn là khoa học viễn tưởng. Nó đang được hiện thực hóa qua các giao diện não-máy tính, tiêu biểu là các dự án như Neuralink của Elon Musk. Thay vì đứng ngoài nhìn AI phát triển như vũ bão, con người sẽ cấy ghép các vi mạch trực tiếp vào vỏ não, kết nối hệ thần kinh sinh học với điện toán đám mây.
Mối quan hệ này mang lại một viễn cảnh tiến hóa hoàn toàn mới. Đầu tiên, con người có thể truy cập toàn bộ tri thức của nhân loại chỉ bằng một suy nghĩ. Trí nhớ, tốc độ tính toán và khả năng tư duy logic của chúng ta sẽ được nhân lên hàng triệu lần thông qua lớp vỏ não kỹ thuật số. Tiếp theo, sự hợp nhất này không chỉ dừng lại ở trí tuệ mà còn ở thể xác. Công nghệ nano sinh học có thể giúp sửa chữa tế bào từ bên trong, đẩy lùi bệnh tật, kéo dài tuổi thọ. Thậm chí loài người có thể đạt đến mức bất tử kỹ thuật số khi tâm trí con người có thể được tải lên các hệ thống lưu trữ bền vững hơn cơ thể máu thịt. Ray Kurzweil lập luận rằng điểm kỳ dị năm 2045 sẽ không phải là cuộc chiến giữa người và máy. Ngược lại, đó là thời điểm loài người giải phóng bản thân khỏi các giới hạn sinh học để trở thành một giống loài mới, có thể gọi là loài người lai máy (cyborg) sở hữu trí tuệ phi sinh học vĩ đại nhưng vẫn giữ được những cảm xúc và bản sắc cốt lõi của con người.
Singularity đại diện cho sự vô hạn và những điều bất định. Điểm kỳ dị công nghệ vừa là lời hứa hẹn về một kỷ nguyên hoàng kim khi mọi giới hạn của con người bị phá bỏ, vừa là lời cảnh báo về một tương lai mà chúng ta có thể đánh mất quyền kiểm soát vận mệnh của chính mình. Nhìn vào cuộc đua công nghệ và tốc độ phát triển chóng mặt của trí tuệ nhân tạo (và sự ngờ nghệch của đa số chúng ta) hiện nay, nguy cơ loài người bị nuốt chửng bởi hố đen của trí tuệ nhân tạo trong tương lai không còn là dự báo viển vông nữa.